Idi i smotri (Kom en zie)

Engelse poster voor de film 'Idi i smotri'.

Poster 'Der Untermensch'.

Monument in Brest ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. / Foto: https://web.archive.org/web/20161011032044/http://www.panoramio.com/photo/116632.

Idi i smotri (Kom en zie)

In januari en februari draait in sommige Nederlandse filmhuizen de Russisch film Idi i smotri (Kom en kijk). Ik wist wat er ging komen maar zat toch na de film versuft op mijn fiets naar huis. Ik voelde dat ik mij nog meer wilde gaan inzetten om het Tweede Wereldoorlog-leed van Rusland uit te leggen.

Als jonge studente zag ik in Moskou de eerste versie van deze film en ik weet nog goed dat ik na die tijd totaal verbouwereerd en bijna in shock buiten de bioscoop stond. Was dit de communistische propaganda van toen? Was dit het aandikken van alle slachtoffers in de USSR? Ik had toch geleerd over het lot van de Joden. Dat de Slavische mens in Hitler-Duitsland op het zelfde niveau stond als de Joden, was mij toen nog veel minder duidelijk. Volgens de nazi's is een Slavisch mens een Untermensch. Een 'ondermens' die vernietigd en vernederd moest worden door de Germaanse Übermensch. Hoe konden zoveel Duitsers (of duizenden Nederlandse Oostfrontstrijders) nog maar zeventig jaren geleden dit walgelijke woord serieus hebben genomen?

De afgelopen jaren heb ik dit 'Untermensch'-begrip in Rusland, Wit-Rusland en Oekraïne met eigen ogen en oren ervaren. Nog ieder jaar word ik overstelpt met dramatische verhalen van dorpsbewoners die vertellen wat zich in hun dorp heeft afgespeeld. Ik vraag er veelal niet om en wil gewoon een stukje lopen of zien hoe een dorp erbij staat, maar vaak komen er mensen op me af die zomaar beginnen te vertellen en vragen of je al bij hun monument bent geweest. Soms is dat een oudere man of vrouw die helemaal niet te verstaan is en met handen en voeten iets duidelijk wil maken. Vaak hoor je in hun gebrabbel het woord fascisti of nemtsi (nazi-Duitsers) vallen.

Alleen al langs de weg van Brest naar Terespol (Wit-Rusland) zijn honderden dorpen in vlammen opgegaan en langs de route Smolensk-Moskou (Rusland) houden de waanzinnige slachtingen die zich daar hebben afgespeeld de dorpsbewoners nog steeds bezig. Op foto's die de nazi's zelf maakten zie je bijvoorbeeld hoe een arrogant lachende Duitser een grote stal, waarin hele families zijn opgesloten, in brand steekt. Een andere foto toont bulderend lachende nazi's die alle vrouwen uit het dorp naakt om de kerk laten rennen. Weer andere foto’s tonen applaudisserende Duitsers tijdens massa-executies voor een schoolgebouwtje

Jaren geleden dacht ik vaak dat de dorpsbewoners die ik soms ontmoet psychisch gestoord waren of ouderdomskwalen hadden. Pas later begreep ik dat zovele plattelandsbewoners met giga trauma's te maken hebben en dat dit bij hun (klein)kinderen nog gewoon doordreunt.

Marie-Thérèse ter Haar, 10 november 2018
Marie-Thérèse ter Haar is de oprichter en eigenaar van de Rusland & Oost-Europa Academie


Zie ook: